
Ameriko estas mondoparto aŭ kontinento, kiu konsistas el Nordameriko, Centr-Ameriko, kaj Sudameriko.
Ne konfuzu ĝin kun Usono.
Komprenu
[redakti]Tereno
[redakti]Ameriko estas vastan kontinenton, kiu etendiĝas de la arktaj regionoj en la nordo ĝis la subantarktaj zonoj en la sudo, ampleksante proksimume 15 000 kilometrojn. Tiu grandega latituda etendiĝo ampleksas ĉiujn klimatojn troveblajn sur la planedo — de polusaj kaj tropikaj ĝis mezvarmaj — kio rezultigas rimarkindan diversecon de pejzaĝoj, ekosistemoj kaj turismaj spertoj.
Nordameriko konsistas el Kanado, Usono kaj Meksiko.
Centr-Ameriko komenciĝas ĉe la Jukatana Duoninsulo kaj etendiĝas ĝis la Istmo de Panamo, limigita de la Pacifika kaj Atlantika Oceanoj. Proksimaj insuloj formas la Kariban regionon, faman pro siaj strandoj kaj insula kulturo.
Sudameriko konvencie komenciĝas en la regiono Darién, ĉe la limo inter Panamo kaj Kolombio, kaj etendiĝas ĝis la foraj partoj de Patagonio.
Ĉiu el tiuj regionoj ofertas unikajn mediojn — de glaĉeroj, dezertoj kaj pluvarbaroj ĝis la Andoj kaj vastaj ebenaĵoj — kio igas la Amerikon ideala kontinento por tiuj, kiuj serĉas naturon, aventuron kaj geografian diversecon.
Historio
[redakti]La unuaj loĝantoj de Ameriko alvenis el Orienta Azio antaŭ miloj da jaroj dum la lasta granda terglaciiĝo, kaj ili disloĝadis iom post iom en la tuta kontinento de nordo al sudo, kaj el la dis-iĝintaj homgrupoj naskis malsamaj originaj kulturoj.
La posta alveno de la vikingoj en la nordaj regionoj proksime al norda poluso ne havis gravajn konsekvencoj, ĉar tie la klimato ne estis alloga kaj la vikingoj eĉ ne komprenis ke temis pri alia kontinento, kaj ĉar la klimato tie estis pli malbona ol tiu de Skandinavio ili simple revenis al Eŭropo.
Intertempe en centra kaj suda Ameriko kreiĝis civilizoj kiel la majaoj, aztekoj kaj inkaoj, kiuj havis profundajn implicojn en la historio kaj kulturo de la kontinento.
En 1492, Kristoforo Kolumbo vojaĝis al Ameriko sur itinero al Azio, kvankam li neniam vizitis la kontinenton, kaj aliaj esploristoj sekvis lin poste, kiel Johano Kaboto kiu ankaŭ vizitis ĝin. En 1507, Amerigo Vespucci (elp. Amerigo Vespuĉi), nomis la regionon sendependa kontinento, naskante ĝian nunan nomon.
La eŭropanoj, kiuj jam havis paf-armiloj, ruze kaj perforte detruis la ĉefaj amerikaj civilizoj; tiam la eŭropanoj provis rekrei eŭropa civilizo en Ameriko, sed estis multe da laboro farenda kaj malmultaj fortoj, tiam oni komencis la praktiko alporti afrikaj militprizonuloj al Ameriko por devigi ilin labori kiel sklavoj.
Je la fino tamen sklaveco estis malpermesita, kaj de tiam, iom post iom, malgraŭ multaj problemoj, kreiĝis la etnan kaj kulturan miksaĵon, kiu karakterizas Amerikon hodiaŭ.
Etnoj
[redakti]Ameriko gastigas pli ol miliardon da homoj, kun neegala disdivido inter grandaj urboj kaj maldense loĝataj regionoj, kiaj ĝangaloj, montaroj aŭ foraj areoj.
Kultura kaj etna diverseco estas unu el la plej rimarkindaj trajtoj de la kontinento. En Ameriko, indiĝenaj popoloj (pra-posteuloj el azianoj), blankuloj (posteuloj el eŭropanoj), kaj nigruloj (posteuloj el afrikanoj), — kune kun diversaj grupoj de miksita deveno — vivas flank-al-flanke, kio spegulas longan historion de migrado, koloniigo kaj etna miksiĝo. Multaj indiĝenaj komunumoj konservas siajn tradiciojn kaj lingvojn, dum aliaj vivas en urbaj medioj. Loĝantarkresko kaj migrad-movoj signife varias de unu lando aŭ regiono al alia, diversigante la vivmanierojn kaj la sociajn defiojn, kiujn oni alfrontas en ĉiu loko.
Parolataj Lingvoj
[redakti]Ameriko estas profunde plurlingva kontinento. Centoj da indiĝenaj lingvoj estas parolataj apud eŭropaj lingvoj, kiaj la hispana, la portugala, la angla, la franca kaj la nederlanda.
La hispana estas la superrega lingvo en Latinameriko, dum la portugala regas en Brazilo. En Nordameriko, la angla kaj la franca estas la plej elstaraj, kvankam ankaŭ la hispana havas fortan ĉeeston. Multaj indiĝenaj lingvoj — kiel la keĉua, la naŭatla, la gvarania kaj la ajmara — restas en uzo, kaj en iuj kazoj ili havas oficialan statuson. Ekzistas ankaŭ multaj kreolaj lingvoj, precipe en Karibio.
Kvankam pluraj indiĝenaj lingvoj estas minacataj, ekzistas iniciatoj por ilia revivigo.
Kulturo
[redakti]Ameriko estas vasta kaj diversa kontinento, kie praaj tradicioj kunekzistas kun modernaj kulturaj esprimoj. Indiĝenaj lingvoj, muziko, teksaĵoj kaj festoj spegulas vivajn radikojn en multaj regionoj. Afrika heredaĵo ankaŭ ĉeestas en danco, kuirarto kaj popola spiriteco. Kristanismo estas la reganta religio, kvankam ĝi kunekzistas kun sinkretismaj kredoj kaj aliaj religioj, precipe en grandaj urboj.
Ameriko naskis novajn kulturojn, muzikojn (ĵazon, hiphopon, ktp), kaj gravajn aŭdvidajn industriojn, kiel ekzemple Holivudon kaj la telenovelojn (aŭ televidan sap-operon) kaj sendependa latinamerika kino.
Klimato
[redakti]Eniri
[redakti]Vojaĝi surtere en Ameriko povas esti interesa sperto, sed ĝi postulas planadon. La plej oftaj translimaj itineroj troviĝas en Nordameriko, inter Kanado, Usono kaj Meksiko. La Tutamerika Ŝoseo etendiĝas de Alasko ĝis Panamo; tamen, ne ekzistas rekta voja ligo inter Panamo kaj Kolombio pro la "Darién Gap" — densa ĝangalo sen traireblaj vojoj. La plej sekura maniero vojaĝi inter Panamo kaj Sudameriko estas per aviadilo.
Kiam oni transiras landlimojn per propra aŭ luita veturilo, gravas kontroli la necesajn permesilojn, asekuron kaj specifajn postulojn, ĉar tiuj povas varii inter landoj kaj regionoj.
Eniri avie
[redakti]Ameriko havas gravajn internaciajn flughavenojn — kiel tiujn en Atlanta, Meksikurbo, San-Paŭlo, Limo kaj Tokumeno (Panamo) — kiuj ligas al la cetero de la mondo kaj ebligas regionajn flugojn. En Karibio, rimarkindaj flughavenoj inkluzivas Punta Cana, Havanon kaj San-Juanon. Krome, ekzistas multaj enlandaj flug-trakoj ene de grandaj landoj, kiaj Usono, Brazilo kaj Kanado.
Eniri trajne
[redakti]En Ameriko, trajnoj malofte estas uzataj por internaciaj vojaĝoj. Kompreneble ne ekzistas fervojaj ligoj al aliaj kontinentoj, kaj servoj inter landoj estas limigitaj — ili funkcias ĉefe kiel turismaj allogaĵoj.
En Nordameriko ekzistas trajnoservoj inter Usono kaj Kanado, kvankam ili funkcias malpli ofte ol flugoj aŭ busoj. En Centr-Ameriko, trajnoj preskaŭ neniam veturas internacie. En Sudameriko ekzistas turismaj itineroj inter najbaraj landoj, sed ne ekzistas regulaj fervojaj servoj por pasaĝeroj.
En iuj landoj ekzistas urbaj aŭ regionaj trajnoj, sed kompreneble ili ne estas opcio por longdistancaj vojaĝoj.
Eniri buse
[redakti]Longdistancaj busoj estas ofta kaj pagebla opcio por vojaĝi inter urboj kaj najbaraj landoj en la Amerikoj.
- En Nordameriko, kompanioj kiel Greyhound, FlixBus kaj Megabus ligas urbojn en Usono kaj Kanado; iuj itineroj etendiĝas ĝis Meksiko per firmaoj kiel ADO kaj TAP.
- En Centr-Ameriko, Tica Bus, King Quality kaj Transnica ligas landojn de Meksiko ĝis Panamo, servante kaj ĉefurbojn kaj turismajn cellokojn.
- En Sudameriko, Cruz del Sur, Andesmar kaj Ormeño ofertas itinerojn, kiuj ligas Peruon, Bolivion, Ĉilion, Argentinon, Brazilon kaj aliajn landojn, ebligante facilan vojaĝadon tra la regiono.
- Kvankam ili eble ne estas la plej rapida transportmaniero, ili permesas al pasaĝeroj ĝui la pejzaĝon, kaj iuj busoj disponigas klineblajn seĝojn por plia komforto.
Eniri ŝipe
[redakti]Krozŝipoj estas ofta maniero atingi Amerikon, precipe tra Karibio aŭ laŭ itineroj, kiuj pasas tra la kanalo de Panamo. Iuj krozkompanioj ligas atlantikajn havenojn kun Sudameriko aŭ haltas ĉe karibiaj insuloj. Vojaĝantoj, kiuj alvenas mare, devus kontroli la enmigrajn postulojn por ĉiu vizitata haveno, ĉar ne ĉiuj landoj permesas al pasaĝeroj elŝipiĝi sen antaŭe aranĝita vizo — eĉ por restado de nur kelkaj horoj.
Por la pli aventuremaj, ekzistas aliaj ebloj, kiel vojaĝi per kargoŝipo, privata velboato aŭ jaĥto — precipe dum navigado inter karibiaj insuloj aŭ dum transiro de Eŭropo al Sudameriko — kvankam tiuj alternativoj postulas tempon, sperton kaj specifajn permesilojn.
Vidi
[redakti]
Naturaj Mirindaĵoj
[redakti]- Amazonio – La plej granda tropika pluvarbaro de la mondo, disigita inter pluraj sudamerikaj landoj.
- Patagonio – Regiono de glaĉeroj, montoj kaj lagoj, ideala por migrado kaj observado de sovaĝa naturo.
- Granda Kanjono – Grandega gorĝo formita de la rivero Kolorado, kun panoramaj vidoj kaj migrovojoj.
- Paska insulo – Fama pro siaj statuoj (moai), kaj la arkeologia mistero ĉirkaŭ ili, situanta en la Suda Pacifiko.
- Galapagosoj – Arkipelago unika pro sia biodiverseco, kiu servis kiel inspiro por la evolu-teorio de Darwin.
- Nacia Parko Yellowstone – La unua nacia parko de la mondo, konata pro siaj gejseroj kaj sovaĝa naturo.
- Nacia Parko Torres del Paine – Hejmo de kelkaj el la plej spektaklaj pejzaĝoj en Sudameriko.
Migrado kaj montogrimpado
[redakti]- Appalachian Trail – Itinero etendiĝanta tra pli ol 3.500 km de Georgio ĝis Majno, trapasanta arbarojn, riverojn kaj kamparajn regionojn.
- Banff kaj Jasper – Parkoj en la Rok-Montaro, kiuj ofertas migrovojojn serpentumantajn inter glaĉeraj lagoj, arbarkovritaj valoj kaj panoramaj rigardejoj.
- Pico de Orizaba – Vulkano kaj la plej alta pinto de la lando (5.636 m), ideala por teknika montogrimpado.
- Nacia Parko Volcán Barú – Migrovojo kondukanta al la plej alta punkto de la lando, de kie eblas vidi kaj la Pacifikon kaj la Kariban Maron dum klaraj tagoj.
- Biologia Rezervejo Monteverde – Migradoj tra nubarbaroj, trans pendantaj pontoj kaj meze de riĉa biodiverseco.
- Salar de Uyuni (Sala Ebenaĵo de Uyuni) – Kvankam temas pri ebenaĵo, ekskursoj ĉi tie inkluzivas promenojn sur insuloj kovritaj de gigantaj kaktoj, meze de superrealaj pejzaĝoj.
- Nacia Parko Cajas – Ekosistemo de andaj *páramo*-oj (altmontaraj stepoj), karakterizata de lagunoj, *frailejones* (gigantaj rozetplantoj) kaj izolitaj migrovojoj.
- Chapada Diamantina – Parko distingiĝanta per kanjonoj, kavernoj kaj akvofaloj; bonega celloko por longdistanca migrado.
- Roraima – Supreniro al unu el la plej famaj *tepui*-oj (tablomontoj) de la mondo, kiu servis kiel inspiro por diversaj romanoj kaj filmoj.
Sporto
[redakti]Sporto estas esenca parto de la kultura kaj socia vivo en Ameriko, kaj la preferataj disciplinoj varias laŭ la regiono. En Nordameriko, basbalo, basketbalo, usona futbalo kaj glacihokeo estas elstaraj, dum piedpilko rapide disvastiĝas.
En Latinameriko, piedpilko estas la plej populara sporto, kun gravaj naciaj teamoj kaj turniroj, kiaj la *Copa América* kaj la *Copa Libertadores*. Basbalo estas tre populara en la Karibio kaj en partoj de Centr-Ameriko; multaj elstaraj ludantoj el tiuj regionoj konkuras en nordamerikaj profesiaj ligoj.
Oni praktikas ankaŭ tradiciajn indiĝenajn sportojn, ekzemple *ulama* en Meksiko aŭ lakroso en Kanado. Krome, subĉielaj sportoj — inkluzive de surfado, migrado, skiado kaj grimpado — prosperas en lokoj kiel Havajo, Kostariko, Patagonio kaj la Andoj.
Ameriko gastigis gravajn internaciajn eventojn, kiel la Olimpikajn Ludojn, la Mondpokalon kaj la Tutamerikajn Ludojn, kio montras la tutmondan gravecon de la regiono en la sporta mondo.
Manĝaĵoj kaj Trinkaĵoj
[redakti]La gastronomio de Ameriko spegulas la kulturan kaj naturan diversecon de la kontinento; ingrediencoj kiel maizo, faboj, manioko, kapsiketoj kaj kakao formas la fundamenton de ĝia kuirarto.
La meksika kuirarto estas aparte rimarkinda, kun pladoj kiel tacos, mole kaj tamales. En Centr-Ameriko, pupusas, baleadas, gallo pinto kaj sancocho estas tre rekomendindaj tradiciaj pladoj. Karibio proponas fortajn gustojn, inkluzive de rizo kun faboj, mofongo kaj jerk-kokidaĵo. Sudameriko fieras pri vasta vario de pladoj, kiel ceviche en Peruo, feijoada en Brazilo, asado en Argentino kaj pastel de choclo en Ĉilio.
Inter la popularaj desertoj troviĝas alfajores, kuko tres leches, pan de muerto kaj brigadeiros.
Inter la senalkoholaj trinkaĵoj, mate kaj tereré estas tipaj por la Suda Konuso; koka-teo estas ofta en la Andoj; kaj atole kaj champurrado estas ĝuitaj dum festoj. Ameriko produktas altkvalitan kafon, precipe en Kolombio, Brazilo kaj Centr-Ameriko. Aliaj popularaj elektoj inkluzivas sukojn el tropikaj fruktoj, aguas frescas, chicha morada (en Peruo) kaj guarapo (en la Karibio).
Rilate al alkoholaj trinkaĵoj, rimarkindaj ekzemploj estas pisco (en Peruo kaj Ĉilio), cachaça (en Brazilo), rumo (en la Karibio kaj Centr-Ameriko), aguardiente (en Kolombio kaj Ekvadoro) kaj guaro (en Kostariko kaj Nikaragvo).
Esperanto
[redakti]Esperantaj Landaj Asocioj
[redakti]Estas 15 landaj asocioj de Esperanto en Ameriko.
Informiĝu aparte ĉe la unuopaj paĝoj de la amerikaj landoj:
| Argentino |
Kanado |
Nikaragvo |
Sano
[redakti]La sanstato en la diversaj landoj de Ameriko konsiderinde varias de unu lando al alia, kaj eĉ ene de unuopaj landoj. Ĝenerale, medicinaj servoj estas alireblaj en grandaj urboj kaj turismaj regionoj, sed ili povas esti limigitaj en kamparaj aŭ ĝangalaj regionoj, aŭ en areoj malfacile atingeblaj.
- En la plej multaj landoj ne ekzistas devigaj vakcinadaj postuloj, krom en regionoj, kie estas risko de flava febro. Gravas ankaŭ preni antaŭzorgojn kontraŭ moskitoj kaj certigi, ke viaj rutinaj vakcinadoj estas ĝisdataj.
- Krana akvo estas trinkebla sen risko en multaj grandaj urboj, sed en aliaj regionoj estas pli bone konsumi botelitan akvon. Kvankam stratmanĝaĵoj estas integrita parto de la loka kulturo, estas konsilinde elekti purajn vendejojn kaj certigi, ke la manĝaĵo estas plene kuirita, por eviti sanproblemojn.
- Apotekoj troveblas en preskaŭ ĉiu urbo; tamen, se vi bezonas specifajn medikamentojn, estas plej bone kunporti ilin de hejme, kune kun via kuracista recepto.
Sekureco
[redakti]En Ameriko estas diversaj areoj, kaj la sekurecnivelo signife varias depende de la loko. La plej multaj vojaĝantoj ne renkontas problemojn, sed ĉiam estas saĝe preni antaŭzorgojn: gardu viajn havaĵojn, evitu izolitajn lokojn nokte, kaj uzu fidindan transporton. En iuj lokoj povas okazi protestoj, etaj ŝteloj, aŭ naturaj fenomenoj kiel tertremoj aŭ uraganoj. Plej bone estas resti informita kaj sekvi la konsilojn de lokanoj.