Danio (DK)
Ĉefurbo	Kopenhago
Areo	43.094 km²
Loĝantaro	6.001.008 (2025)
Monunuo	Dana krono (DKK)
Elektro	230 volt / 50 hertz (Europlug, Schuko, Type E, Type K)
Tel. antaŭkodo	+45

Danio, aŭ Danujo, estas lando en Skandinavio.

Komprenu

Iam sidejo de vikingaj rab-atakantoj kaj poste grava nordeŭropa marpotenco, la Reĝolando Danio estas la plej malnova reĝolando en la mondo ankoraŭ ekzistanta, sed evoluis al demokratia, moderna kaj prospera nacio.

Nuntempe, la danaj vikingoj parkigis siajn ŝipojn en la garaĝo kaj metis la kaskojn sur la bretojn, kaj kune kun la aliaj skandinavaj nacioj, forĝis socion, kiu ofte estas vidata kiel referenco de civilizo. Aldonu al tio riĉan, bone konservitan kulturan heredaĵon, kaj la legendan senton de la danoj pri dezajno kaj arkitekturo, kaj vi havas unu interesan ferian cellokon.

Nomita tra la jaroj kiel la "plej feliĉa lando en la mondo", ĝi ofte estas bildigita kiel romantika kaj sekura loko, verŝajne ligita al Hans Christian Andersen kiel "fabelo" en si mem. Kompreneble multe pli kuŝas sub la surfaco, sed por la vojaĝanto, Danio verŝajne montriĝos oportuna, sekura, pura, sed ankaŭ sufiĉe multekosta por viziti.

Tereno

Danio konsistas el la Jutlanda duoninsulo (dane: Jylland) kaj 443 insuloj. El ĉi tiuj, 72 estas loĝataj, la plej grandaj estas Zelando kaj Fueno. La insulo Bornholm situas multe pli oriente ol la resto de la lando, meze de la Balta Maro. Multaj el la pli grandaj insuloj estas konektitaj per pontoj; la Øresund-ponto ligas Zelandon al Svedio, la Storebæltsbroen ligas Zelandon kaj Fuenon, kaj la Ny Lillebæltsbro iras de Fueno al Jutlando. Konektojn al la pli malgrandaj insuloj provizas pramoj aŭ malgrandaj aviadiloj.

La lando estas ebena. La plej alta natura monteto estas Møllehøj, 170,86 metrojn alta. La riveroj estas tre mallongaj.

Estante dividita en tiom da insuloj, Danio havas marbordon de 7 314 km. Neniu loko en Danio estas pli ol 52 km de la plej proksima marbordo.

Ĉe la sudokcidenta marbordo de Jutlando, tajdoj atingas altojn variantajn de 1 ĝis 2 metroj, kaj la marbordo povas ŝoviĝi tien kaj reen je ĝis 10 km.

Historio

Ĉirkaŭ la 5-a jarcento p.K. skandinavaj popoloj koloniigis Danion. Post ĉirkaŭ ducent jaroj la danoj komencis la konkeron de Anglio. Ĉirkaŭ la 9-a jarcento Danio konkeris Norvegion kaj kelkajn regionojn de norda Germanio, kaj post kelkaj pliaj jaroj ili konkeris la tutan Brition kaj tenis ĝin ĝis 1042. Ĉirkaŭ la komenco de la 14-a jarcento Danio enpuŝiĝis en la Baltajn landojn, kaj komence de la 15-a jarcento konkeris la tutan Svedion, sed ĉirkaŭ 1523 Svedio ribelis kaj sendependiĝis. Ĉirkaŭ la 17-a jarcento Danio konvertiĝis al Protestantismo kaj eniris en konflikto kun Svedio. La milito finiĝis per sveda venko. Post ĉi tiu malvenko, Danio fariĝis absoluta monarkio. Komence de la 19-a jarcento, Danio alianciĝis kun Napoleono, sed ĉi tiu alianco kostis al ĝi Norvegion, kiu, per la Traktato de Kiel, fariĝis konstitucia monarkio. En 1864, Aŭstrio kaj Prusio deklaris militon kontraŭ Danio, kiu, venkita, estis devigita cedi Ŝlesvigon-Holstinion. Kun la eksplodo de la Unua Mondmilito, Danio deklaris sin neŭtrala. Tamen, post la milito, parto de Ŝlesvigo estis redonita al Danio per popola referendumo.

Danio estis invadita de Germanio la 9-an de aprilo 1940, malgraŭ ke ĝi deklaris sin neŭtrala. Dum la okupado, ĝi kontraŭstaris naziajn rasajn politikojn laŭ unikaj sed efikaj manieroj, tiom ke ĝi estis la sola nacio, kune kun Albanio, kiu malhelpis la Holokaŭston kaj savis la tieajn judojn.

Etnoj

La plimulto de la loĝantoj de Danio estas de skandinava deveno, kun kelkaj feroanoj, kaj ekzistas ankaŭ grupoj de inuitoj el Gronlando kaj enmigrintoj el aliaj landoj. Laŭ oficialaj statistikoj de 2007, la nombro de enmigrintoj kaj iliaj posteuloj sumiĝas al proksimume 477 738 homoj, aŭ 8,9% de la tuta loĝantaro. Multaj el ĉi tiuj enmigrintoj venas el la Proksima Oriento kaj Sudazio.

Klimato

La klimato estas modera kaj atlantika. Vintroj ne estas aparte severaj, kun averaĝa temperaturo en januaro kaj februaro ŝvebanta ĉirkaŭ 0°C, dum someroj estas malvarmetaj, kun averaĝa temperaturo en aŭgusto de 15.7°C.

Vento ofte blovas, pli fortaj vintre kaj pli malfortaj somere. Danio spertas averaĝe 170 pluvajn tagojn jare, kun la plej pluvaj monatoj estante septembro, oktobro kaj novembro.

Pro la geografia situo de la lando en nord-centra Eŭropo, la taglumhoroj estas variaj, kvankam ne tiom kiom en la Skandinava Duoninsulo, situanta pli norde. Dum la vintro, la tagoj estas mallongaj, kun sunleviĝo ĉirkaŭ 8:30 kaj sunsubiro ĉirkaŭ 15:30 Kontraste, somere, sunleviĝo okazas ĉirkaŭ 3:30 kaj sunsubiro okazas post 22:00.

Dependaj teritorioj

De Danio dependaj teritorioj estas:

• Ferooj
• Gronlando

Danio, Ferooj kaj Gronlando estas kolektive kaj formale konataj kiel La Dana Reĝolando (Det Danske Rige). Kvankam ĉiuj tri havas siajn proprajn parlamentojn, ili ankaŭ estas parto de La Reĝolando Danio kun Reĝo Frederiko la 10-a kiel simbola monarko. Ĉar Gronlando kaj Ferooj estas memregantaj teritorioj tre malproksime de Danio mem, ili ne estas traktitaj en ĉi tiu artikolo.

Regionoj

Jutlando (Jylland) (Orienta Jutlando, Norda Jutlando, Suda Jutlando, Okcidenta Jutlando) Ĝi estas la duoninsula parto de Danio, kiu konsistigas 70% de la tersurfaco de Danio kaj 50% de ĝia loĝantaro

Funo (Fyn) Tie naskiĝis la mondfama aŭtoro Hans Christian Andersen, kaj tie estas videbla lia infanaĝa domo en Odense

Suda Funa Insularo (Sydfynske Øhav) (Langelando, Ærø) Pitoreska insularo kun malmultaj tutjaraj loĝantoj

Zelando (Sjælland) (Kopenhago, Norda Zelando, Okcidenta Zelando, Suda Zelando) La plej granda insulo de Danio kun la ĉefurbo Kopenhago. Preskaŭ 40% de la loĝantaro de la lando loĝas ĉi tie, kvankam ĝi nur konsistigas 15% de la tersurfaco.

Lolland-Falster (Lolland, Falster, Møn, Smålandsfarvandet) Plataj, kamparaj insuloj sude de Zelando

Bornholm La feriinsulo, ankaŭ konata kiel la "rokinsulo"; tie estas la famaj rondaj preĝejoj kaj kelkaj bonegaj strandoj.

Urboj

La Katedralo de Roskilde, konstruita inter la 12-a kaj la 13-a jarcento.

Danio havas sufiĉe multajn agrablajn urbojn. Jen nur kelkaj, kiuj estas tre popularaj inter vizitantoj:

• Kopenhago — La ĉefurbo kaj plej granda urbo de Danio kun vasta nombro da kulturaj spertoj kaj interesa butikumado inspirita de danaj dezajnaj tradicioj.
• Aalborg — en Jutlando, malnova havenurbo kaj industria centro kun historia kaj pitoreska urbocentro, inkluzive de la vigla strato Jomfru Ane Gade; prezentante iujn el la plej viglaj noktaj vivoj en la lando.
• Aarhus — la plej granda urbo sur la Jutlanda duoninsulo kaj la dua plej granda urbo de Danio. Kiel eduka centro, Aarhus ofertas multajn kulturajn spertojn kaj havas viglan kaj diversan noktan vivon. Ankaŭ estante centro de manĝaĵproduktado kaj konferencoj, Aarhus estas inter la plej bonaj lokoj en Danio por manĝi. La brila subĉiela muzeo de la Malnova Urbo, kun rekonstruitaj malnovaj historiaj trabfakaj konstruaĵoj el la tuta Danio, estas unu el la plej popularaj allogaĵoj en la lando.
• Esbjerg — ankaŭ en jutlando; ĝi estas la dana centro por la fiŝkapta kaj enmara nafto- kaj gasindustrio; ĝi estas je 15-minutan praman veturon for de la komforta insulo Fanø. La granda Nacia Parko Vadamaro estas proksime al Esbjerg.
• Nykøbing Falster — ĉirkaŭita de pitoreska fjordo, vi povas esplori la malnovan abatejon, la kastelon, aŭ ekvojaĝi al la spektaklaj kretaj klifoj de Møn aŭ la bonaj strandoj de la insulo
• Odense — la ĉefa urbo de la insulo Funen, kaj la tria plej granda urbo de Danio, konata kiel la naskiĝloko de fabelverkisto Hans Christian Andersen. La historia urbocentro havas komfortajn kurbiĝemajn pavimitajn stratojn kun interesaj stratpejzaĝoj de kaj mezepokaj listigitaj konstruaĵoj kaj moderna arkitekturo. La kamparo ankaŭ estas interesa, inkluzive de la subĉiela muzeo La Vilaĝo Funen.
• Roskilde — duonhoron de Kopenhago estas pitoreske lokita urbo, gastigante katedralon en la monda heredaĵo kaj grandan muzeon pri vikingaj ŝipoj.
• Skagen — la plej norda punkto de la kontinento, ĉi tiu dormema fiŝkaptista urbo ekbrilas dum la somero. Ĝi estas la loko por spekti la renkontiĝon de du oceanoj ĉe la "pinto de Danio", bicikli ĉirkaŭ la pitoreska ĉirkaŭaĵo kaj manĝi bonegajn marmanĝaĵojn. Ĝi estas inter la plej popularaj someraj cellokoj en la lando, inkluzive de tiu de la kopenhagaj riĉuloj kaj famaj.
• Sønderborg — malkovru la danan pensmanieron en urbo, kie Danio fine rezignis pri siaj superpotencaj ambicioj, kaj vagu tra la malnova kastelo aŭ la reĝa palaco de Gråsten.

Eniri

Ekde la 25-a de marto 2001 (sen Gronlando kaj Ferooj) en la ŝtato validas la Traktato de Schengen. Tiel forfalas la limkontroloj ene de la Eŭropa Unio kaj civitanoj de la unio por vojaĝo al Danio bezonas nur personan legitimilon, nek pasporton nek vizon.

Por atingi Danion de sudo tra Hamburgo kaj poste daŭrigi norden se oni iras al Jutlando, aŭ al Puttgarden de kie pramoj foriras (ĉiujn 30 minutojn) al Kopenhago.

Eniri avie

• Ryanair - La kompanio ĉeestas ĉe la flughavenoj de Billund, Malmö ed Aarhus.
• TAP -
• Sterling Airlines - laŭsezonaj flugoj.
• easy Jet -

Transportiĝi

Skema mapo de la ĉefaj "InterCity" trajnoj en Danio

La multaj insuloj de Danio estas konektitaj unu al la alia per oftaj pramoj.

Publika transporto

Transportiĝi trajne

La Danaj Fervojoj estas tre efikaj kaj rapide konektas diversajn urbojn. La retejo rejse planen estas utila por plani vian itineron. Tiuj, kiuj planas viziti plurajn skandinavajn landojn, povas aĉeti InterRail se vi estas eŭropa civitano, aŭ Eurail Scandinavian Pass se vi estas ne-eŭropa civitano, kiu permesas senliman uzon de la fervoja reto en partoprenantaj landoj.

Transportiĝi buse

Abildskou - Ili estas la plej grandaj buskompanioj en Danio.

Transportiĝi aŭte

La aŭtovojoj estas senpagaj kaj havas malmulte da trafiko. Danio estas malgranda lando, kaj la distancoj inter urboj estas mallongaj, kio faras aŭton la ideala maniero por esplori la landon. Stirpermesilo de iu ajn EU-lando sufiĉas, sekurzonoj estas devigaj, eĉ en la malantaŭa sidloko, bicikloj ĉiam havas prioritaton super aŭtoj, la laŭleĝa sangoalkoholnivelo estas 0.5, kaj monpunoj pro malobservoj estas grandaj.

Vidi

• La fama statuo de la "Eta Marvirino" en "Kopenhago".
• La kastelo Helsingør, la scenejo por la teatraĵo "Hamleto" de Shakespeare.
• La kastelo Frederiksborg, proksime al la dana ĉefurbo.

Fari

• La celebrado de la plej mallonga tago de la jaro proksimume koincidas kun Kristnasko (dane, jul), kaj nuntempe la celebradoj koncentriĝas je Kristnaska vespero, la 24-an de decembro. La skandinava vorto jól estas plurala, klare indikante, ke en antaŭkristana kulturo, pluraj malsamaj celebradoj estis celebrataj dum ĉi tiu periodo. Konvertiĝo al kristanismo enkondukis la celebradon de Kristnasko en lokajn kutimojn, do la antaŭa nomo ankaŭ rilatis al la nova festo. La klopodoj de la Eklezio anstataŭigi tiun nomon per Kristmesse malsukcesis.

• La celebrado de la plej longa tago estas la Tago de Somermezo, konata en Danio kiel Sankthansaften (Nokto de Sankta Johano). La originoj de ĉi tiu festo ankaŭ devenas de antaŭkristanaj tempoj.

Aĉeti

Manĝi

La dana kuirarto, kiel tiu de aliaj skandinavaj landoj kaj norda Germanio, estas tradicie sufiĉe peza kaj riĉa je graso. Ĝi devenas rekte de la pasintaj agrikulturaj tradicioj de la lando, same kiel de ĝia geografio kaj klimato, karakterizitaj per longaj, malvarmaj vintroj.

Tradiciaj manĝaĵoj

Tradicie, la kuirarto prezentas kaj viand-bazitajn pladojn, ĉefe porkaĵon, kiel ekzemple flæskesteg (rostita porkaĵo kun ŝelo) kaj stegt flæsk og persillesovs (tranĉaĵo de porklumbaĵo kun ĝia ŝelo, fritita, akompanata de boligitaj terpomoj kovritaj per petrosela saŭco), kaj fiŝ-bazitajn pladojn kiel ekzemple stjerneskud (laŭvorte "falstelo", konsistanta el panumita kaj fritita plateso) kaj kogt torsk med sennepsovs (boligita moruo kun mustarda saŭco). Frikadeller (frititaj viandbuloj servataj kun terpomoj kaj diversaj saŭcoj), karbonader/krebinetter (hakita viando simila al hamburgero), bovaĵaj bifstekoj kaj similaj pladoj. Terpomoj, favorato de la danoj, preskaŭ ĉiam ĉeestas sur la tablo. Fiŝoj ankaŭ abundas, precipe ĉe la okcidenta marbordo de Jutlando. Nuntempe, ĵus enkondukitaj manĝaĵoj, kiel pasto kaj pico, estas ĉiam pli popularaj, precipe inter la pli juna generacio.

Remulado estas populara saŭco, simila al majonezo kun piklaĵoj, uzata por akompani, interalie, frititajn fiŝojn, sekigitajn viandojn kaj pli.

En Kristnaska vespero, oni manĝas flæskesteg, rostitan anason, kaj por deserto, varion de rizpudingo, risalamande (rizo kun migdaloj). Ĉi tio estas malvarma deserto farita el rizo kuirita en lakto kun vanilo, hakitaj migdaloj kaj ŝaŭmkremo. Estas tradicie kaŝi unuopan tutan migdalon en la risalamande. Kiu ajn trovas ĝin ricevas malgrandan donacon, la mandelgave (migdala donaco).

Tipa dana plado estas rugbrød, speco de nigra pano riĉa je fibroj, kiu formas la bazon de smørrebrød, la tipa dana tagmanĝo. Smørrebrød estas la tradicia dana tagmanĝo kun sekalpano akompanata de sekigitaj viandoj kaj fromaĝoj, legomoj kaj fiŝoj. Inter la tradiciaj pladoj nun haveblaj nur en kelkaj restoracioj estas kålpøse, fumita porka kolbaso, rulleål, angilrulaĵo, kaj la omleto de Fiona. La regiono Skagen, aparte, estas konata pro siaj fiŝoj akompanataj de oksikokoj.

Trinki

La nacia trinkaĵo estas biero, ĉefe Carlsberg. Multaj bierfarejoj tra la lando ĉiam volonte bonvenigas turistojn, kiuj volas vidi kiel oni produktas metibieron.

Somere, estas kutime trinki sambukan sukon, kiu estas tre soif-malseriga.

Loĝi

Esperanto